A A A

Planowanie codziennych jadłospisów

Produkty przewidziane w racji pokarmowej należy roz dzielić na 3 posiłki duże, tj. pierwsze śniadanie, obiad i ko lację, i na 2 posiłki małe, tj. II śniadanie i podwieczorek. Najbardziej syty i pożywny powinien być obiad. Jeśli przyjmiemy wartość odżywczą dziennej racji pokarmowej za 100%, to przy 5 posiłkach dziennych na pierwsze śnia danie przewidujemy 25% wartości dziennej racji pokar mowej, na obiad 30%, na kolację 25%, a na drugie śnia danie i podwieczorek po 10% (razem 100%). Jeśli stosujemy 4 posiłki dziennie, to kosztem podwieczorku zwiększamy o 5% drugie śniadanie (do 15%) i o 5% obiad (do 35%). Pierwsze i drugie śniadanie (jeśli obiad spożywamy około godz. 15—-16) powinno pokryć łącznie 35—40% dziennego zapotrzebowania. Przyjęcie takiego kryterium podziału ma swoje uzasadnienie fizjologiczne. (Pierwsze śniadanie spożywamy po długiej przerwie nocnej, a w godzinach przedpołudniowych i południowych często zużywamy najwięcej energii). Opracowane przykładowe jadłospisy (str. 199—206) uwzględniają w posiłkach podany w procentach rozdział dziennej racji pokarmowej. Pierwsze śniadanie Z produktów podanych w dziennej racji pokarmowej na pierwsze śniadanie podajemy: mleko pod różną postacią, pieczywo mieszane (białe i ciemne), drugi produkt (poza mlekiem) bogaty w białko zwierzęce, np. jajo, ser, wędlina itp., oraz dodatkowo owoce lub niektóre warzywa, np. pomidory, rzodkiewki, ogórki i soki owocowe itp. Drugie śniadanie Drugie śniadanie — to posiłek raczej mały, w przypadku jednak jeśli nie zjadamy pełnego pierwszego śniadania, zwiększamy śniadanie drugie do łącznej wartości 35—40% dziennego zapotrzebowania. Na drugie śniadanie podajemy niewielkie ilości produktów gotowych do spożycia, tj. pieczywa, masła, wędlin, sera, śledzi czy jaj — umożliwiających nam zrobienie tzw. kanapek, a do tego podajemy surowe owoce, surówki owocowo-warzywne, soki z owoców lub warzyw (sok pomidorowy), kompoty, napój z serwatki, mleko zsiadłe, mleko z kawą, herbatą itp. (patrz jadłospisy). Dodatki do drugiego śniadania powinny być inne aniżeli zastosowane w śniadaniu pierwszym (patrz podane przykłady drugich śniadań). Obiad Powinien składać się z 2 lub 3 dań, tj. zupy, drugiego dania i ewentualnie deseru; najważniejsze jest jednak (pod każdym względem) drugie danie, które powinno składać się: 1) z potrawy bogatej w białko pełnowartościowe, złożonej z mięsa, podrobów, ryb, jaj lub sera, 2) z 2 potraw z warzyw, z których jedna powinna być gotowana, a druga podana pod postacią surówki, 3) z ziemniaków lub produktów mącznych w zależności od rodzaju zupy. Należy stosować różne zupy wykorzystując w tym celu wszystkie dostępne w sezonie warzywa i owoce. Przy planowaniu obiadu możemy uwzględnić kilka wersji, chodzi jednak głównie o to, aby w pożywieniu występował produkt bogaty w pełnowartościowe białko, aby występowała dostateczna ilość warzyw oraz tak zestawione produkty mączne, ziemniaki i dodatek tłuszczu, aby posiłek odpowiadał wymaganej wartości kalorycznej. W przypadku, gdy nie dysponujemy przewidzianą w racji dziennej ilością mięsa, należy wprowadzić tzw. potrawy półmięsne, np. gołąbki z kapusty z mięsem, kotlety z mięsa i ryżu lub kaszy, pierogi lub naleśniki z mięsem itp., lub zastąpić mięso rybą, śledziem, serem, jajami itp. — przyjmując jako zasadę, że produkty białkowe mogą być zastępowane tylko w ramach swojej grupy. Nie można mięsa, jaj czy sera zastąpić makaronem czy kaszami, ale można np. zastąpić większą ilością mleka lub serem (za 100 g mięsa bez kości bierzemy 400 g mleka płynnego lub 50 g mleka w proszku albo 100 g sera twarogowego lub 60 g sera żółtego podpuszczkowego). Białko występujące w produktach roślinnych (chlebie, kaszach, warzywach) ma, jak już wspomniano, niższą wartość biologiczną i nie może zastąpić białka zwierzęcego; możemy jednak zwiększyć jego wartość przez łączenie z białkiem zwierzęcym. Z tego też względu produkty bogate w białko (takie jak: mleko, ser, jaja, mięso, ryby, wędliny, podroby, przetwory mięsne) przewidziane w dziennej racji pokarmowej muszą być tak rozdzielone, aby występowały we wszystkich posiłkach (patrz jadłospisy). Podwieczorek Podwieczorek podobnie jak drugie śniadanie należy do posiłków małych i składa się (w odróżnieniu od innych) z produktów słodkich. Powinien składać się głównie ze świeżych owoców, a w okresie zimy także z różnego typu przetworów, np. kompotów, a poza tym z owoców mrożonych. Część owoców należy koniecznie spożywać w stanie surowym. Brak owoców należy zastąpić surówkami z warzyw, takich jak: marchew, dynia melonowa, kalarepa, ogórki świeże, sałata zielona itp. Niezależnie jednak od owoców-przewidujemy również różnego typu potrawy słodkie, głównie złożone z mleka i owoców (patrz jadłospisy). Kolacja Kolacja nie powinna obejmować tych samych potraw i produktów, które wystąpiły już w posiłkach poprzednich. Wyjątek stanowi mleko, masło, pieczywo, cukier, owoce, a czasem ziemniaki, jeśli nie wykorzystamy prze-widzianej ilości na obiad. Do potraw odpowiednich na kolację należą potrawy z warzyw, kasz, mąki, łączone z produktami bogatymi w białko pełnowartościowe — w zależności od składu śniadań i obiadu będzie to: ser, jajo, mleko, ryby oraz niewielkie ilości chudych wędlin. Przynajmniej jedna potrawa w kolacji powinna być gotowana. Stałe spożywanie tzw. zimnych kolacji jest nieracjonalne i kosztowne, gdyż jako podstawę przyjmujemy pieczywo i wędliny, nie stosując normy mleka, warzyw, sera itp. (patrz kolacje). Zachowanie w posiłkach przewidzianej ilości warzyw, owoców i mleka jest niesłychanie ważne, gdyż produkty te są bogatym źródłem składników mineralnych (wapnia, potasu, sodu, żelaza, miedzi itp.) regulujących w ustroju procesy biologiczne (żelazo i miedź są niezbędne do wytwarzania hemoglobiny, tj. czerwonego barwnika krwi, wapń poza tym, że jest podstawowym budulcem kośćca, jest niezbędny w procesie krzepnięcia krwi; sód odgrywa podstawową rolę w gospodarce wodnej ustroju itp.). Składniki mineralne decydują również o zachowaniu równowagi kwasowo-zasadowej ustroju, co jest w okresie ciąży bardzo ważne. Przy planowaniu jadłospisów, poza prawidłowym wykorzystaniem dziennej racji pokarmowej i zachowaniem równowagi ilościowej między poszczególnymi grupami produktów, należy jeszcze zwracać uwagę na szereg czynników dodatkowych, które w sumie decydują o prawidłowym żywieniu. W pierwszym rzędzie należy wymienić: 1) urozmaicenie posiłków (uwzględnianie produktów sezonowych), 2) prawidłowe metody przyrządzania potraw, 3) staranne doprawianie potraw do smaku, 4) odpowiednia temperatura potraw i konsystencja, 5) przestrzeganie zasad higieny i estetyki przy przyrządzaniu i podawaniu pokarmów oraz pogodny nastrój przy spożywaniu posiłków.